Amé quauquei vint-e-cinc plantas endemicas, lo coissin de bèla-maire se pòu vèire dins lei Calancas de Marselha coma dins seis illas, mai per quant de tèmps ?
 
Aqueu boisson deis arenas e dei rocàs, ais espinassas ben conéissudas, es sota pressien. Lei milliers  de caminaires dau Pargue Nacionau dei Calancas lo trepejan, e una micòsa ataca sei racinas. Mai que tot, d’autreis espècias vengudas d’alhors la butan dau mitan : Arpas de Mascas vengudas d’Africa dau Sud, o Figuièra de Barbaria li fan un marrit sòrt.
 
L’Agència Regionala de l’Environament, lo Pargue Nacionau dei Calancas, e lei collectivitats localas de Marselha an trobat l’aurelha de l’Unien Europenca, pèr assajar de sauvar quauquei plantas d’aqueu massís de la riba de mar, au desbocat de la segonda vila de França, que li vènon de centenas de milliers de toristas.
 
« Am’aqueu programa europenc Life, es un partenariat entre locau e globau que fa flòri  per la biodiversitat », a resumit Mirelha Benedetti, la presidenta de l’Arpe-Paca, la setmana passada, per presentar aqueu programa de quatre milliens d’€uròs.
 
Se parla d’estudiar l’ecologia dei plantas endemicas, mai tanben d’ arrancar sei concurrentas. E tanben d’informar, comunicar, a la multituda que vèn aquí per caminar.
 
Una briga estonats de nòstra questien  - « es que per metre en compairatge lo public, emplegaretz la lenga regionala dins vòstrei documents ? » - lei bailes dau Pargue Nacionau, e dau Burèu Europenc de Marselha, an pas trobats l’idèa tant marrida. L’Arpe, ela, li es ja acostumada, bòrd que sei documents de comunicacien sus dos programas Life siguèron traduits en occitan : la tartuga provençala en provençau maritim, la vipèra d’Orsini en occitan aupenc.

De 500 m a tres quilomètres a pè, segon vòstra vòlha , auretz l’astre d’agachar de niulas d’ abilhòlas que traucan lo suquet per li nisar, de singlars que travèssan, una fola de ragondins, segur de becaruts e, dins lo cèu, de cigonhas que planan. Seretz ai Paluds dau Vigueirat, en Camarga.
 
Mai podrietz pereu vos trobar sus lo draiòu de Belavista, a Vòus, onte d’elegànteis estructuras de bòsc blanc vos menan fin qu’a un beuvéser d’onte vos serà aisat de remirar l’ adrech de Lura.
 
O podetz la jugar modèrna, esmartfòne pegat sus l’aurelha, e passejar ai pòrtas dau Pargue Nacionau dei Calancas, per entendre tot plen de causas sus lo plantum de la riba de mar.
 
Amé 35 itineraris prepausats per de gestionaris de sites naturaus, e aperaquí cent luecs onte èstre aculhit per la mema rason, auretz deja de que faire en Provença per mai n’en descubrir la natura. « La tòca es de far conéisser leis eveniments, per de sites que son pas pron vesibles » sotalinha Paloma Boudou, l’agençairitz de www.cheminsdelabiodiversite.com  e de sa versien mobila.
 
A l’Agència Regionala Per l’Environament de Provença, la joina frema baileja lo novèu site web qu’informa lo public dei sortidas natura possiblas, e chifra ja lo perfieu Facebook que lo farà encar mai conéisser. 

« Despuei 1985, l’Arpe anima un malhum de gestionaris de sites naturaus que se ditz Rren. Se visitan segur, aquélei bòscs o paluds ; mai l’empacha es que sei programas son pas pron coneissuts ». Adonc, tre ara , a partir dau portau internet qu’a chifrat l’Arpe,  participar an un chantier natura, o simplament alestir sa passejada dau dimenge vèn facil.
 
L’Arpe forma pereu lei personaus d’acuèlh d’aquéleis estructuras que recebon de publics. Amé son partenari de la Federacien Regionala d’Oficis dau Torisme e dei Sindicats d’Iniciativa (Frotsi), an organisat de sesilhas de formaciens per 55 personas.
 
Mai per l’Arpe, aquela iniciativa siguèt tambèn l’escasença d’entraïnar lo monde de l’entrepresa sus la dralha de la defensa de la biodiversitat. L’Agència a, d’efècte, trobat cinc entrepresas de peirieras , dau malhum « Granulat + »…qu’an portat pèira au financier màger de l’operacien, la Regien Provença.

Ecrit en provençal avec les suggestions de Reinat Toscano

La carte de vœux 2016 de l’Agence Régionale Pour l’Environnement (Arpe Paca) fait appel à la langue occitane.
 
L’Arpe, une agence publique qui regroupe la Région Provence Alpes Côte d’Azur et les six Départements qui la composent, favorise la prise en compte des politiques de développement soutenable, en particulier des communes rurales.
 
Observatoire de la Biodiversité, soutien aux Agendas 21 communaux, techniques alternatives de traitement des déchets, d’épuration de l’eau, de protection des espèces menacées, de définition d’une zone d’activités…on ne compte plus les compétences de la cinquantaine d’agents qui, souvent, jouent le rôle de conseil aux communes. Quand celles-ci doivent se préparer à passer un marché public, elles apprécient de pouvoir trouver un conseil, aiguisé mais non intéressé.

Pour cette agence, le recours à la langue régionale fait partie d'un éventail d'actions d'innovation territoriale.
 
L’Arpe, qui favorise l’apprentissage du provençal par ses agents, poursuit une politique d’affichage bilingue, et bi graphique. Les programmes européens LIFE de protection de la vipère d’Orsini ou de la tortue d’Hermann qu’elle a porté, ont donné lieu à des brochures et des outils de communication déclinés en langue d’oc, en graphie classique comme en mistralien. En 2012, elle a largement fait place à la langue régionale dans un colloque consacré, à Marseille, aux relations entre culture et développement durable.

Au nombre des actions de l'Arpe favorisant la présence de la langue régionale, il faut également souligner que celle-ci est partenaire d'Aquò d'Aquí, qui soutient ses actions.

Nous vous avions parlé du concours de la « Capitale de la biodiversité » qu’ont lancé l’Arpe Paca et l’association Plante  & Cité en juin dernier.
 
Le résultat est tombé cette semaine. Miramas (13) sera cette capitale provençale, pendant que Strasbourg remporte, elle, la palme nationale.
 
La ville cheminote (sa gare de triage est un nœud ferroviaire important depuis longtemps et la ville a été construite autour sur le modèle des cités ouvrières, délaissant le « Vieux Miramas » à l’écart sur son rocher) entre Istres et Salon a renoncé aux pesticides dans ses espaces verts depuis deux ans.

Elle n’utilise plus que le désherbage thermique et l’arrachage. « Ce travail manuel valorise les agents auprès des habitants » précise le communiqué.

Mais le jury a aussi décerné un « coup de cœur » à Mouans-Sartoux, proche de Grasse (06).

Là c’est la mise en place d’une régie agricole biologique, par la municipalité d’André Aschieri, « en lien avec la politique globale de préservation des terres agricoles » qu’a voulue valoriser le jury.
 
Soutenu par le gazier GrDF, ce concours fait confiance à un comité de chercheurs, urbanistes, naturalistes et spécialistes de la nature en ville, qui décerne les prix.

Ceux-ci seront remis à Paris le 24 novembre prochain, en présence de la présidente de l’Agence Régionale Pour l’Environnement, Annabelle Jaeger.

Es pas de crèire coma un premier cònsol pòu endraiar una politica que favorisarà la biodiversitat au sieu ! A l’ora que mai que d’un arriba per lo premier còp dins lo sèti dau premier ciutadan de sa comuna, lo librilhon que publica la Ligue de Protection des Oiseaux, amé la Fondation Nature et Découverte, li ajudarà segurament.
 
Municipalité et protection de la nature prepausa de fichas d’accions per acompanhar aquelei pichonas collectivitats a faire quauqua ren  per la natura : plantar d’esséncias localas en luec de ce que la mòda prepausa, se passar de fitosanitaris, aparar una paluneta, entretenir una sebissa… o a ren faire.
 
Laissar un aubre bornat èstre l’ostau d’un pòple d’aucèus e d’insèctes per exemple, es un biais  d’ajudar la natura. Ren bastir aquí e ailà ne’s un autre mejan, per favorisar un corredor verd amé son prat, sa sebissa e adarré son bòsc e un vasèu onte treparàn lei nistons, au mitan dei parpalhons.
 
A tot aquò se pòdon formar leis emplegats comunaus. E  coma prepausar d’accions d’aquela sòrta es ben dins lo gaubi de l’Agéncia Regionala per l’Environament, s’espantarem pas de saupre qu’aquela lança lo « concors capitala francesa de la biodiversitat » en Provença.

Per rejonhe aquela manifestacion que baileja sa tresena edicion, l’Arpe se fa ajudar per sa pariera parisenca L’Agéncia Regionala per la Natura e la Biodiversitat d’ llla-de-França , e per l’association PlanteCité.
 
Lo tèma dau concors serà en 2014 « l’agricultura urbana e la biodiversitat ». Se trata  per la comuna de mai de 2000 abitants que participarà, de far vèire coma encoratja lei projècts favorablas a la biodiversitat, e s’apara d’agricultura au sieu, que d’alhors pòu èstre de jardinatge.
 
Tau païsan amenaçat aièr per lo projèct tolonenc de tram factura un ectare e mieg entre Tolon e La Seina. E a Marselha se còmptan plus lei òrts de cent mètres carrats onte d’associacions fan de « jardinatge sociau » amé de publics sociaus fragiles… lei biais de faire existon dejà.
 
Anabèla Jaeger, la presidenta de l’Arpe, vòu segur vèire un pauc mai luenh. « L’operacion capitada es aquela qu’es socialament acceptada, bòrd que responde tant au besonh de natura coma an’aqueu de convivéncia ».
 

L’elegida regionala a besonh de s’aligar quauqueis uns d’aquelei cònses qu’arriban ais afaires despuei lei darrièreis eleccions de mars 2014. Despuei dos ans assaja de menar amé mai que d’una comuna una reflexion sus un Esquèma Regionau de la Biodiversitat. E vaquí que lei comunas endraiadas dins l’afaire an perdut son cònse.

Segur qu’es tras que dificil a l’ora d’ara de demandar a d’elegits locaus de pas pensar solament l’espàci naturau coma la zòna d’activitats qu’afavorisarà deman la creacion d’emplecs que mancan talament.
 
E vaquí qu’amé l’escrutinh de mars una bèla part d’aquelei son estats mes de caire … S’agís adonc de’n entraïnar mai que d’un a aderir en pratica practica en salafiste  a l’idèia d’una Provença qu’òbra per gardar sa bèla diversitat de mitans e d’espècias de tota sòrta.
 
« Deu pas demorar l’afaire d’especialistas la biodiversitat » nos ditz A. Jaeger ; « quand leis elegits se l’apoderan, es ganhat ! »

En junh 2014 lo Consèu Regionau votarà son Estrategia de la Biodiversitat, e en octòbre son Esquèma de Coeréncia Ecologica, un de mai que nos es vengut amé lo Grenelle de l’Environament de 2007. Aqueu justament nos dirà ce que seràn lei tramas bluras o verdas de Provença.
 
Aquelei, justament, qu’au nivèu comunau lei  participants au concors de la capitala francesa de la biodiversitat pòdon dejà aparar.
 
L’an passat li a agut una centena de vilas en França qu’an concorrut. Aquelei que va faràn en 2014 deuràn presentar un dorsier avans lo 30 de junh. De visitas se faràn dins l’estiu, e en novembre la jurada chausirà lei premiats. E en Provença li aurà una « Capitala regionala de la biodiversitat ».
 
Mai que de ganhar, sotalinhan pasmens totei leis organisators, l’important es « d’eschanjar de practicas  per favorisar l’agricultura en mitan urban » que ditz encara Anabèla Jaeger.

Mai lo numeric s’impausa, mai lo papier nos envasisse, comprendrà cu pòu ! E tótei leis organismes que va pòdon, en aqueu començament d’annada, nos provesísson en quasernets que fan sa comunicacien dins lo domèni dau Desvolopament Sostenible.
 
N’en vaquí tres que se pòdon comandar a sei fargaires publics, o rebalhar sus sei taulas, a l’escasença d’un collòqui, d’una conferéncia o d’un salon professionau.
 
Premier, tota una tièra d’organismes se son aligats per faire passar lo messatge que « lei pichons bòns gèsts nos pòdon sauvar en meme temps que nòstra planeta ».
 
Am’aqueu quasernet de 10,5/15 cm lo projècte AERA, que baileja l’Unien Europea amé lo programa transfrontalier França/Itàlia « Alcotra », es de nos far conéisser lei biais quotidians de milhorar la qualitat de nòstre èr.
 
Li trobam lei Regiens Provença Aups Còsta d’Azur, Piemont, Ròse Aups, Liguria amé lei Províncias de Coni e de Turin , Airpaca, la Dreal Paca, l’Institut Ligur de Recèrca, e mai encara.
 

S’es ben practic, aqueu quasernet, e que dona l’adreiça web de tóteis aquéleis organismes, li vesèm deguna dei lengas que s’entèndon dins aqueu relarg : ni occitan, ni arpitan, ni ligur, e se diem que vaquí una bèla occasien mancada de pegar interès environamentau e culturau.
 
Lo Conseu Generau de Bocas de Ròse, de son costat, nos a mandat un quasernet especiau. Se pòu pas dire que siegue mai practic qu’un autre, mai son aparament de vinile nos vèn d’aquélei telassas de proteccien de cantiers, que de còups que li a son d’imatges polits e gigants.
 
Lo CG13 a fach trabalhar per lei fabricar un Centre d’Ajuda per lo Trabalh, monte de joinetas endecadas cèrcon de s’integrar a la vida am’un emplec, coma chascun. 
 
Siguèron fabricats am’aqueu materiau, lei quasernets, a l’Esat Sant-Jan de Marselha (10en), dins lo quartier de la Capeleta, e dins l’encastre d’un mercat reservat, es a dire fòra de tota concurréncia.
 
E seran venduts dins lei botigas dei musèus despartamentaus, tau lo Museon Arlatenc (a l’ora d’ara barrat per trabalhs) coma aqueu de l’Arle Antic, d’onte venié la matèria premièra, o quàuqueis autres. Mai per aquò lo Consèu Generau deurà crear premier una regia.

Amé l’Agéncia Regionala per l’Environament e l’Espandiment Sostenible (Arpe Paca) es encara un autre biais de concebre lo Desvolopament Sostenible (o l’Espandiment Sostenible, coma an chausit de dire), que se pòu vèire dins aqueu quasernet blanc de 9/14 cm.
 
Son originalitat màger es de presentar un messatge en lenga nòstra, e dins lei doás grafias : A ieu m’agrada l’Arpe o A iéu m’agrado l’Arpe que s’i pòu legir amé lo debanament complet dau nom de l’Agéncia, tot parier amé lei doás grafias.
 
Es pas lo premier còp qu’aquela agéncia d’environament òbra amé la lenga occitana en Provença Aups e Còsta d’Azur. Fa tres ans avié dejà fargat un obratge fòrça informatiu sus la Vipèra d’Orsini, en occitan aupenc. Puei l’an passat avié fa la mema causa per presentar la tartuga emblematica de Provença, que la díson d’Hermann.
 
L’Arpe es un mega-burèu d’estudi public que conselha en particular leis elegits ruraus avans qu’aquélei pàsson de mercats amé de burèus privats. Leis ajuda a pas se faire colhonar, qué !
 
E, levat que mai que d’un de seis encargats de missien parla la lenga, s’adrèiçon a de premiers cònsols qu’elei la parlan. 

Dins un remirable document fa per aqueleis elegits que s’endraïan dins l’encambament d’un Agenda 21 locau, l’Arpe avié dejà, en 2011, prepausat demieg 150 àutreis acciens possiblas, de panèus d’intradas de ciutats en lenga nòstra.
 
Es benleu lo solet e lo premier establiment public en Provença que fa intrar lo provençau e lo gavòt dins sa politica prigonda, e per la granda pòrta.
 
Pas mai tard que la setmana passada a encara publicat un catalògue desmaterialisat d’actes de son colòqui sus « Cultura e Espandiment durable  » de 2012, amé d’indicaciens de rubricas en provençau.

« Vèrds e verdejants » se ditz de tóteis aquéleis emplecs novèus de l’environament, mai que d’un còup dins de sectors tradicionaus, coma lo bastiment o l’industria. Son d’emplecs d’avenir e pasmens lei fremas s’i tròbon pas fòrça.
 
D’aquélei 274 500 emplecs en Provença, pas mai de 14% son ocupats per una frema, segon un estudi de l’Agència Regionala de l’Environament, qu’a menat l’enquista dos ans a de reng.
 
Aquela, sus leis « oportunitats d’emplec per lei fremas au dintre de l’economia vèrda e verdejanta » nos ditz que son premiers lei mestiers verdejants (13%), puèi lei mestiers vèrds (1%) que son tenguts per lei Provençalas.
 
Lo perfieu tipe d’aquélei fremas nos es donat per l’estudi : en majoritat an de 25 a 34 ans, tot coma leis òmes en veritat, dins aquélei mestiers. Après 34 ans, li trobam pasmens ben mai d’òmes que de fremas.

E lei fremas seràn pusleu de quadres, bòrd que son clafidas de diplòmas : 69% au mens an lo bachaleirat en pòcha a minima, e la mitat au mens an bac mai tres ans. Per leis òmes es que 36%, qu’auràn mai sovent un BEP o CAP, o ren.
 
Aquélei fremas en Provença Aups e Còsta d’Azur son 5% dei 102 000 trabalhaires que verdéjon dins lo bastiment, e encara 11% de l’efectiu dei 45 000 salariats dau transpòrt e de la logistica.

Es dins lei mestiers de process que s’en tròba la mai granda part, 30% dei 8150 personas que li trabàlhon ; e mai que tot dins lei mestiers ligats a la comunicacion, onte son 45% de 5300, a egalitat de proporcion mé lo comèrci monte òbron 4500 emplegats de mestiers verdejants.

L’estudi de l’Arpe Paca, que siguèt menat amé l’Observatòri Regionau dei Mestiers, Lo Burèu Europenc de Marselha,

L’Institut Regionau de Formacion a l’Environament e au Desvolopament Duradís, nos ditz encara que tres filieras vèrdas portaràn d’enjuèc dins l’avenir.
 
Tot ce que regarda la creacion e lo manteniment deis espacis vèrds, lo tractament dei residús e la mantenença. Dins aquélei professions, onte lei fremas son pas mai que 3% deis emplecs en Provença, lei gaubis demandats evolúon leu.

«Meme ai premiers nivèus de qualificacion, l’activitat demanda mens de manutencion e embruta mens que dins d’àutrei mestiers. Es un mestier mens penós que d’autres » nos ditz l’estudi.

Lire aussi : « Vòlon ben nos veire coma alucairitz mai pas coma saberudas »

Un còup passadas lei vinhas fau intrar dins lei brugas ròsas, dins un maquís onte lei caminets se véson quasi pas. Un peiròu encombrat de romis atriva la joina frema en unifòrme gris e son collèga, que camínon am’ una mena de walkie-talkie en man.
 
Aqueu sistèma de recèrca ràdio li permete de trobar lo tresaur vidant d’aquélei bauquièras. Sota un tapís d’espinas grisas, la vaquí la tartuga ! La naturalista dau Conservatòri d’Espacis Naturaus de Provença trai la cauquilha verda, jauna e grisa, pas mai larga que sa man. Pegada amé de resina, un pichon carrat emerga, es lo receptor que li siguèt pausat fa dos ans.
 
Pesada, mesurada, sotamessa a tot plen d’operaciens, la tartuga vai ben. Un còup remplit son « bulletin de santat », la polideta es tornada sota sei romis, tant esconduda coma avans sa descubèrta.
 
E vau mièlhs l’ escondre . La tartuga, la sola tartuga de tèrra francesa, se pòu trobar qu’aquí, levat de Corsega, sus quàuquei miliers d’ectaras de la plana dei Mauras, e pas mai. E s’en tròbon pas fòrça.

« Benlèu que son tres per ectara, maugrat que l’espècia aparepas un territòri còntra sei paris » revela Marc Chaylan, dau Centre d’Ecologia Foncionala e Evolutiva (UMR 5175 a Montpelhier). Mena d’estudis demograficas, aqueu zoologista, que li perméton de dire que la tartuga es rara.

« Vaquí l’escomessa. Es lo simbòle de la bèla diversitat de Provença, mai es fragila davant lo monde modèrne » explica Claudi Holyst, lo director de l’Agència Regionala Per l’Environament.

« Aparar la tartuga es aparar son mitan dins una plana onte se créon de rotas qu’afavoríson son escrachament, onte l’urbanisme d’en pertot va destrúger son abitat, onte agricultors e boscatiers trabàlhon d’un biais totjorn mai mecanisat que la rompe totjorn mai » ajusta Frederic Petenian, que baileja lo programa Life a l’Arpe.

« Còntra la tartuga, l’ ignorança dau monde es lo premier auvari» nos dirà encara Claudi Holyst.
 
L’Arpe mena despuèi tres ans un programa europeu, Life nature, que vòu dire L’Instrument Financier pour l’Environnement. 2,7 M€ a mitat pagats per l’Unien Europea, per crear un mitan favorabla a la tartuga.

Fau durbir l’espaci onte tròup d’ombra concentra tótei lei bèstias dins lo maquís esclairat, crear de lònas, que la tartuga a besonh d’aiga, plantar de baranhas entre espacis dubèrts e sarrats…

Li a tota una tièra de mesuras qu’an endralhat lo CEN, l’Estacien d’Observacien dei Tartugas de Gonfaron, lo Soptom, que fa visitar lo famós « vilatge dei tartugas de Gonfaron », o encara lo Conservatòri dau Litorau e l’Ofici de la Cassa.

Mai, nos ditz Simon Goss, foncionari de l’Union Europea, que veniá vèire lo mes passat coma èron utilisats leis €uròs europeus : « es tant important de far conéisser la tartuga coma de l’aparar sus lo terrenc. Li a tant de gents a concertar, coma lei caçaires o lei cònses, e tóteis aquélei toristas que pènson que la tartuga, tant polida, se pòu rebalhar e tornar a son ostau. Aquò fa pasmens un chaple ! ».
 
De flyers e una polida brocadura n’en díson mai sus l’ecologia e lo biais de respectar la tartuga.

E l’Arpe, que presida la conselhièra regionala Annabelle Jaeger   l’a vouguda en francés, anglés, e provençau, dins lei varietats varesas en en grafia mistralenca, am’ una traduccien que l’Arpe a confiat a Alan Barthélemy que corregisse mai que d’un article d’Aquò d’Aquí, e a Jan-Luc Domenge, que son òbra de collectatge es pron coneissuda.

Una bèla garantia d’un provençau just e pròche d’aqueu que parla l’ultima generacien de locutors naturaus.
 
Ja l’Arpe l’aviá fa, en grafia classica, per l’autre programa Life que pertòca Provença, aqueu de la Vipèra d’Orsini a la montanha de Lura.
 
Se per lei naturalistas, aquela brava tartuga se ditz d’Hermann, dau nom d’un de sei descriptors en 1789, lo monde au nòstre l’aurà jamai que nomat « tartuga », o « tortuga », bòrd que de tot biais, èra la soleta.

L’aparament de la tartuga es mai important que d’aparar la sola espècia ; es un biais de relançar lo pastoralisme, que cuèrbe lo mitan. E quand lei fedas li sufíson pas, son d’ases que pàisson, coma au bèu mitan de la resèrva naturala.

Es un argument pereu, per limitar aquéleis ostaus que se bastísson d’en pertot sens politica d’ensèms.
 
Au moment que lei dos tèrç dau programa Life son realisats au pè dau massiu dei Mauras, es ora de faire mai coneissença am’aquela tartuga e seis empachas.
 
D’un pes mejan de dos quilos e mièg, resta esconduda en ibernacien tre la fin de l’automna e quasi fins qu’a l’estiu. Lei joines que creban l’uòu amé lei pluejas de la fin d’estiu son segur lei mai fragiles.

Fèinas, reinards e taissons s’en regàlon. Mai son lei chins que fan lo mai de degalhs. E amé la reconquista dau bòsc, lei singlars,totjorn mai nombrós, devènon perilhós : l’ombra creissenta constrenhe lei tartugas a s’acampar dins lei mémeis endrechs, onte lo singlar s’acostuma a lei destraucar, puèi.
 
Se la tartugueta arriba a subreviure, a onze ans començarà de far d’uòus, puei viurà jusqu’à seissanta ans, se lei trissaires dei boscatiers o lei araires dei tractors la túon pas tròup lèu. 

La negacien de la natura amé la conquista deis ostaus d’en pertot aviá endralhat la perda de la tartuga. E aquélei condiciens explícon qu’ara es la natura constrencha qu’amenaça l’espècia.

Reinat Toscano, professeur certifié d'occitan et d'italien, a bien voulu apporter des suggestions pour harmoniser ce texte en occitan-provençal du moyen Var. On lui doit aussi les ajouts précisant certains points de vocabulaire.

Amé lo « desvolopament duradís » pensam premier au sociau, a l’economique e a l’environamentau. Li ajustatz la cultura. Perqué aquel apondon ?
En veritat nos a semblat naturau, èra coma una evidéncia. L’Agéncia Regionala per l’Environament es una agéncia per l’ecò desvolopament. Podèm lo dire d’un autre biais, fau un desvolopament locau, adonc aqueu dei gènts que li vivon.

S’interessar ais associaciens dau territòri, ai concertaciens, es finalament s’interessar a sei culturas, coma un ressòn a nòstrei preoccupaciens de desvolopament. Per bèn precisar aquela idèa de desvolopament, vòli rapelar que, per l’Unesco, es aqueu de monde que se senton fièrs de far partida de son país.

De populaciens diferentas amé de culturas diferentas se tròbon ara dins un meme país. Sembla pas complèxe de ne’n parlar ?
Segur que se pòu trobar mai que d’una cultura sus un meme territòri : rurau e ciutadenc, de gènts d’originas diferentas…mai pènsi que lei culturas s’opausan pas, que se completan.

Vos e ieu avèm fin finala mai que d’une cultura : aquela de nòstra familha, de nòstra regien, de nòstra nacien, de nòstrei mestiers.

Mai que d’un conferencier d’aquela jornada a la Regien òbra amé vos sus aquela tematica despuei de temps. L’avètz fòrça alestit aqueu collòqui ?
Es verai, fa un an qu’una còla s’acampa per, sensa formalitats, discutar d’aquelei problematicas. Es un trabalh collaboratiu e pluridisciplinari que siguèt coordonat per l’economista Felipe Langevin.

La tòca n’èra de saber çò que vòu dire lo desvolopament duradís en Provença Aups e Còsta d’Azur, et coma la cultura li ajudava. Crèsi que se siam totei retrobats dins la formula de l’universitari Jan Michèu Lucas : « la cultura es lo drech dei gènts de retrobar sa dignitat, adonc d’èstre actor ».

Es que per toteis aquelei gènts, la lenga d’òc garda un ròtle per lo desvolopament duradís dau país ?
La lenga regionala es un biais de viure son territòri, son païs. Es bèn conoissut que la toponimia ditz lei riscas d’aquelei territòris : bastir d’ostaus sus leis «  arena s », o au mitan dei «  paluds  », es un mejan de se crear de problèmas, mai que d’un lo saup.

E lei caçaires sabon bèn, de son costat, dire son territòri. Es de causas que volèm bèn reconóisser per d’autrei populaciens que trobam exoticas, mai que reconoissèm pas tant  per nosautres. Pasmens es bèn dins nòstra ? cultura, que podriam reconoisser aquela deis autres.

Hôtel de Région, mardi 11 décembre 2012, de 9 h à 20h. programme sur http://www.arpe-paca.org/files/20121207_ProgrammefinalaimprimerOKbr.pdf