« Fau dire que lei joineis Arabis au nòstre triftongan tant coma tu quand dies « ieu : i-e-u », levat que te n’avises pas. Ben ! elei pas mai. Se pausan pas la question e fan ben ! » Lo professor d’occitan es tanben arabofòn e arremarca que, de còps, sei liceans venguts de l’immigracion maugrabina capitan ben en occitan.
 
Lei quauquei professors e mèstres d’escòla qu’avèm questionats son totei consents per dire qu’en generau, an de bòns resultats amb seis escolans arabofòns, mai totei dison pas lei memei rasons.
 
« Premier, la mitat de meis escolans maugrabins son Cabils, e coma parlan sa lenga amb l’arabi, ja tènon una vertadiera soplessa pròpria dins sa lenga » afierma Pèire Brechet. Lo president de l’IEO federau es tanben professor d’occitan en Provença, e acostumat a la lenga aràbia. Per eu, aquela lenga a ja de variacions grandas, e « un joine a Marselha que l’entende a la TV, puei amb seis amics, e après en familha, ausís tres menas de parlar arabi. Pasmens es totjorn la mema lenga ».
 
Sara Laurent, professora d’occitan a Marselha, ensenha dins d’establiments au centre e au nòrd de la ciutat granda, amb de populacions diferentas. « Mei liceans trempan dins un mitan onte cadun parla una lenga : de Comorians, d’Armènis e d’Arabis se pòdon trobar dins una mema classa e finalament ne’n constituir la majoritat. Coma chascun a sa lenga, nos fa una brava bolegadissa. Subretot, coma quasi totei an una lenga d’ostau en mai dau francés, son acostumats au bilinguisme. Es pas lo cas de totei lei « Gallés ». Per mai d’un joine arabi, sei grands venguèron fa de temps, per trabalhar la tèrra ; e per aquelei, la premiera lenga ausida, èra ben sovent l’occitan. Ne’n gardan de còps quauqua ren ».

« Fau s’avisar que marcha pas per totei » tempèra Matieu Poitevin, a Aurenja. « Coma per d’autrei, n’i a que s’interèssan e que vòlon trabalhar, d’autrei que vòlon pas. Mon experiéncia personala m’apren que son d’en premier lei chatas de familhas maugrabinas que s’investisson. Vòlon pus sovent que lei dròlles s’investir. Es aquò que lei farà capitar ».
 
Fa quauqueis ans, ieu, foguèri estabosit, justament de bailejar un estagi de jornalisme dins la classa terminala d’aqueu professor. Après cinc minutas d’explicas en provençau, demandèri : « me comprenètz ? » çò qu’entraïnèt subran de reaccions escalustradas de chatas d’origina maugrabina : « segur que comprenèm, monsur ! » me respondeguèron, amb l’uelh corroçat. E, verai, èran ja trilingas, entre l’occitan, lo francés e sa lenga d’ostau.
 
« En veritat, sabon qu’amb l’ensenhament de la lenga regionala, i a ges d’enjuec escolar, e coma es per elei una mena d’espacejament, capitan ben sens i pensar» sotalinhava fa quauquei temps la directritz d’una escòla dau quatorzen arrondiment de Marselha. « Coma aquò, aquelei joines que mai d’un còp an de problèmas dins son escolaritat, pòdon prendre fisança en elei, e aquela fisança desbòrda dins lei cors de francés, o de matematicas ». Es una rason que vau per cada joine immigrat, Arabi o non.

L’occitan-provençau coma otís pedagogic e psicologic ? I faliá pensar. Benlèu qu’es un instrument d’integracion, per de joines que mai d’un còp sa familha aviá plantat cavilha aicí fa doas generacions, o benlèu mai. Mai es pereu un biais d’endraiar d’estudis melhors. L’ancian rector de l’Acadèmia d’Ais-Marselha, Joan Pau de Gaudemar, èra sensible an aquel argument. E benlèu que còmpta dins la decision d’aquela Administracion de faire un esfòrç dins lo país selonenc, amb mai d’escòlas que prepausan de provençau, estent que dins l’encontrada i a mai que d’una ciutat marcada per l’immigracion maugrabina.
 
« Coma au sieu se pausan pas la question de la lenga minoritària, dau moment que son valorizats, trabalhan ! Mai d’un professor seriá urós dau resultat » nos ditz encara Sara Laurent. E per lei valorizar, Matieu Poitevin se ditz que de respectar l’imaginari de sa cultura es un bòn mejan. Fa trabalhar en classa leis istòrias d’un eròi arabi ben conoissut, Nasr Eddin, adaptat en provençau a partir d’un tèxte d’Ives Roqueta.

Après la réussite de la manifestation de Toulouse quelles sont les perspectives pour le mouvement occitan ?
 
La chausida de Tolosa, valent a dire aquela d'una manifestacion unitària, dona d’ensenhaments. La crida èra rasonabla e comprensibla socialament : avèm vist que li aviá pas que de militants encartats. Es un fenomen de societat que sembla legitime a mai que d’un, e la pressa n’en parlèt per aquela rason. Aquel ensenhament es important, nos ditz que fau contunhar, sensa que se pòsque dire ara sota quina forma.
 
Avec le changement politique en France, quelles demandes imagine de faire l’IEO et que peut-il espérer ?
Siam puslèu a analisar qu’a dire çò que farem. La rason n’es que lei temps actuaus son de temps de transicion. Per n’en dire mai faudrà esperar leis escasenças dau calendier politic e la mesa en plaça d’una politica governamentala. Dins aquesta, nòstra reivendicacion tòca a l’estatut de la lenga, ambé la sinhatura de la Carta europenca dei lengas minoritàrias ; mai sabètz que per aquò faudrà una revision de la Constitucion, e aquò's pas encar ganhat. Ramentem qu'una revendicacion practica es de nos donar lèu un interlocutor. Aquesta mesura còsta pas d’argent, es una mesura organisacionala. Lei defensors dei lengas tenon a aquela demanda transversala : evitar de promenar dau ministèri de la Cultura a aqueu de l’Interior, o de la Joinessa e deis Espòrts, e mai mai, estent que la lenga pertòca l’ensems de la vida publica. Aviam fins ara degun en quau podiam parlar de totei leis aspèctes d’aquela question transversala dei lengas regionalas. Basta, nos fau una persona encargada d’aquela mission, que o sègue e ambe cu posquem trabalhar. Aquò se podriá far lèu. E tot çò que podriá s’enseguir sus la mesa en plaça, fuguesson de mesuras liadas a un cambiament constitucionau, passaràn segur per aquela capacitat de mediacion eficàcia.

On sait que cette modification constitutionnelle est incontournable pour que la France ratifie la Charte Européenne des Langues les moins parlées. Quelles échéances l’IEO donnerait-il au nouveau pouvoir pour engager cette modification ?
 
Siam pas lei mèstres dau calendier politic, e sabèm que lo govèrn prendrà en còmpte la question dei lengas regionalas de França a l’occasion d’autrei questions. E se, coma o podèm esperar, i a una modificacion pron rapida de la Constitucion per çò que tòca ai lengas regionalas, serà per la rason que lo poder aurà besonh de convocar lèu un Congrès per d’autrei mesuras tecnicas. Serà alòr lo moment de li rementar que fau comptar ambé nautres. Comprendrem que lo govèrn vòugue reglar un ensems de problèmaticas e que recampe lo Congrès segon sei possibilitats. Mai nautres deurem tenir nòstra plaça parier. Quicharem, butarem, coma representants dei lengas de França, e mai dintre leis autrei coordicacions que representan lei lengas de França, qu’avem totei una amira unitària.
 
Se dirige-t-on vers une coordination permanente des Langues de France qui ferait un lobbying commun ?
 
Dins sei formas lei mai ancianas, la coordinacion entre lengas de França remonta a bèn vint ans. La mai recenta es EBLUL França, lo comitat francés dau Burèu Europenc per lei Lengas lei mens espendidas. Dona de resultats, es amb aqueu qu’avem poscut accusar França davant lo Burèu Economique e Sociau dei Nacions Unidas, a Genèva vaquí quatre ans. La question se pausa de lònga estent que lei convencions internacionalas son alucadas regularament per un comitat de velha. E se publica puei un rapòrt que totei pòdon consultar. Lei discriminacions que sofrisson lei lengas en França es ara demostrat. De deputats an représ l’argumentàri, coma o avèm vists l’an passat au moment que se discutèron a l’Assemblada de projèctes de lèi. I prenèm tota nòstra part en coordinacion justament ambé lei representants deis autrei lengas de França.
 
Enfin, pour les elections legislatives de juin, que fera l’IEO ?
 
Serà present segur mai pas solet. Una letra nacionala es adesara en preparacion a l'adreiça dei candidats, e l’IEO s’en farà au nòstre lo messagier.

n jorn de 2009 t’an virat la clau e embarrat lo musèu. S’engrenaràn quatre ans d’òbras per reviscolar la bastissa vièlha. Deuriá tornar durbir au public en 2014, lo temps per la còla d’arquitèctas nantés dau cabinet Tetrarc de modificar l’endrech e lo biais d’i passejar.

L’escomessa es dei bèlas. L’Ostau Laval-Castellane es un esmarrador d’escaliers que menan d’en pertot, e una cort ampla traucada d’un tomple d’un desenau de mètres carrats. S’agís ara de donar de sens a tot aquò, aqueu de la caminada per viatjar au mitan deis causas de remarca mòstradas deman au public, e aqueu de la presentacion de l’obratge.

« Aurem de donar lo contèxte deis òbras, es perque parlam de faire en veritat un « musèu dau musèu » que ditz sénher Josselin Bourneuf, que parla per sei collègas. Leis imatges virtuaus mòstran de scenas enviroutadas de panèus d’explicas e a la paret un molon de fòtos que dison mantunei causas sus çò que se prepausa a la vista dau public.

En mai d’aquò, lo brave trauc de la cort serà per part cubèrt d’una mena de plataforma de veire, e tota pariera serà la bastissa de quatre estancis qu’ajustan a l’Ostau mèstre mai sorn, per i far intrar de lutz.

Amb aquò l’afaire s’acaba pas. La capèla dei Jesuitas tocant l’Ostau vendrà en complement dau còrs dau museu que i deuriá finala ganhar d’espaci. E n’aurà de besonh, estent “que de jorns que i a, un millerat de visitors s’espèran aquí” segon dòna Domenica Serena-Allier, la conservatritz.

Vougut per Frederic Mistral, lo Museon Arlatenc cercava de presentar au començament de 1899 lei testimònis de la vida anciana de Provença sota la forma, d’aqueu temps avantgardista, de scenaris reconstituits. Ambé son prèmi Nobel de 1904, subran trobèt pron d’argent per endraiar una politica de cròmpa d’òbras. Mai un sègle puei, en 2006, la rason de la seguretat fasiá que l’Ostau barre.

« Era per ieu una decision politica d’assegurar sa subrevivença » ditz lo president dau Conseu Generau de Bocas-dau-Ròse, Joan-Novè Guérini, e la prenguèt, aquela decision, quasi a Novè, coma per n’en regalar la ciutat d’Arle. Un present qu’es pas a gratis. D’efècte, l’i aurà un pòti d’aperaqui 30 millions d’€uros per leis òbras de refeccion, un còst que creissèt un còp chausit l’arquitècta, que premier fuguèt d’anonciar de 20 millions « solament » un an fa.

 

Mai fau dire qu’en defòra dau Musèu, faudrà encara sostar lei tecnicians que nos gardan lei trenta mila objèctes, causas de la vida de cada jorn, que coma nautrei, vielhisson. Lo talhier dau Cerco (Per Centre d’Estudis, de Reviscolament et de Conservacion deis Òbras) serà lo sosten scientific dau musèu, e a l’ora d’ara, lei gruas son en movament per renovar una bastissa de 1750 m2 ais ancians obradors de la SNCF, onte la Ciutat installèt una tecnopòla deis arts e dei tecnicas de la cultura. Aquí un còp de mai, lo Conseu Generau a crompat l’endrech.

Au CG13, fins ara lo Museon Arlaten depend dau budget de la delegacion de la Lenga e Cultura Provençala, e pasmens se lo brave monde que pòrta aquelei projèctes dei bèus jamai parlan de la lenga, « la clau » de tot lo rèsta, segon Frederic Mistrau çò qu’es pas inutile de rementar

« D’en pertot ara, au Miegjorn, son prepausats leis tèxtes e la dicha en lenga occitana dins leis luecs culturaus » disiá pasmens Pèire Brechet, lo tot novèu president de l’Institut d’Estudis Occitan, « es que faretz parier au nòstre » que demandèt. Sembla que òc, s’escotam la conservatritz, mai es tipicament aquela mena de causas que vòu mielhs tenir d’a ment tot de long dau projècte.

« E es que liaretz aquela renovacion amb aquela d’autrei musèus, coma per exemple aqueu de Malhana, patria de Mistral » que demandèt de son costat Miquèu Benedetto, lo sindic felibrenc de la Mantenença de Provença.. Ja lo musèu malhanenc es sota la direccion scientifica de dòna Serena, ara sembla que serà tanben renovat, nos diguèt JN Guérini.

Mai faudrà encara esperar. Lo totalitat dau budget dau reviscolament dau musèu Arlaten es pas assegurada, en veritat. Lo CG13 n’en pagarà la mitat sus lo budget dei projèctes sinhalats “Marselha capitala de la Cultura 2013”, mai s’espèra tanben la participacion de la Region e de l’Estat. “Anarem sostenir lo dorsier en cò dau ministre”, que promete JN Guérini.  Veirem.