Francesc Alfònsi, a l’ora d’ara es tras que dificile d’obtenir de finançaments europencs per pagar una politica favorabla ai lengas minoritàrias coma l’occitan. Perqué ?
Coma sabètz, l’Union Europenca a ges de competéncias culturalas. Aquò’s un domèni deis Estats, coma l’es tambèn l’Energia. Lo Parlament Europeu pòu pas legiferar sus aquò. Mai pòu finançar d’accions. Lo problèma es que despuèi 2000 aperaqui, l’Euròpa es pertocada per un corrent euròsceptic.

E ara la situacion s’agrava amé la descreissença budgetària. Fa deja dètz ans que de deputats euròsceptics secúton tótei lei despensas que son pas obligatòrias. E ara, discúton d’un biais nerviós la politica agricòla. Coma mai que d’un la vòu faire créisser, rabalharan puslèu lei budgèts culturaus per pagar aquò. Es dins aquela situacion que lo grop EELV a demandat un rapòrt d’iniciativa.

Es que fau se dire qu’amé lo budgèt 2014-2020 serà pas possible de finançar de projèctes per la lenga occitana ?
Exíston lei fenèstras per finançar d’accions. Lo tractat de Lisbòna a valorisat la diversitat, qu’es devenguda la vertut cardinala de l’Euròpa. Adonc, aquela pòu pensar que, s’a ges de competéncia culturala, a pasmens una responsabilitat. Pòu pas laissar d’Estats s’occupar de sei lengas minoritàrias. Coma lei podrián aparar, leis Estats coma França o Grècia ? Es un pauc coma se fisessiatz vòstre niston a un pedofila amé mission d’assegurar sa seguretat e son desvolopament !

Adonc, mai que d’un deputat a contestat, romegat. Mai coma faire ? Avèm pensat que faliá luchar còntra lei discriminacions. Aquò’s la tòca dau Parlament. Per exemple, li a una ajuda europenca per traduire e publicar lei grands escrivans europeus. Mai Shakespeare en catalan pòu pas èstre publicat amé d’ajudas a Perpinhan, alòr que lo pòu èstre a Barcelona, perqué lo catalan d’Espanha, es lenga d’Euròpa, mai pas lo catalan de França. L’incoeréncia es tant vesibla que podèm tancar lo conhet.

Qu’avètz assajat fins qu’ara per cambiar aquela situacion ?
Siáu anat vèire Androulla Vassiliou, la comissària europea a la Cultura e l’Educacion, que s’es engatjada en janvier passat a mandar a l’intergrope parlementari, una demanda : de durbir mai grand l’espaci per finançar lei accions favorablas ai lengas regionalas mai aisadament dins lei programas importants coma « Erasmus per tótei » o « Formacion tot dau lòng de la vida ». Lei projèctes ligats ai lengas regionalas sarián mai ajudats d’aqueu biais.

Mai que saràn leis empachas ?
Tenir aquela promessa tèn d’un costat au nivèu dau budgèt europenc 2014-2020 que serà descreissent. Mai d’un autre latz, depende dau contèxte dificile d’Estats amé sei minoritats. L’Espanha o la Romania, qu’an paur de vèire se desvolopar lo catalan o l’ongrés, pòdon blocar alora que se gaàçon bèn de l’occitan o dau còrse.

Una situacion delicata. Li a de mejans de faire quand meme per l’occitan ?
Premier, un amendament a ja valorisat lei « culturas transfrontalièras », çò que pòu ajudar l’occitan, present tant en Itàlia coma en França e Espanha. Puèi, per evitar de s’agantar a la leca politica, arrambarèm lei causas d’un biais patrimoniau. Per exemple la lenga bretona, coma l’occitana, son un patrimòni de l’Euròpa.

Son avenir pòu pas èstre laissat a un Estat que leis a tant matrassadas. Tot aquò segur depende de la bòna volontat de tótei, estent qu’un Estat sarà pas sancionat per mautractament de lenga minoritària. Mai d’èstre espinchat per lo Parlament Europeu pòu far evoluir lei biais de faire deis Estats. Es un mejan d’evitar lei trapadèlas.

Siatz acostumat ai situacions dei lengas minoritàrias. De vòstre avejaire, quau país sariá un exemple en Euròpa ?
Lo melhor exemple sariá la politica linguistica finlandésa. En Finlanda, l’aparament dau Suòmi o dau Suedés es coneissut coma flame. E Martti Ahtisaari, lo prèmi Nobel de la patz, a finalament pegat la legislacion finlandesa a la situacion dau sèrbe au Kosovo. Degun a trobat melhor.

Legir tanben l'article en occitan e italian, traduit per Eric Loís Possenti

« Ara la situacion es aquela de l’errança per elei, a fòrça d’èstre expulsats. Coneisse una familha qu’a fach Sant-Michèu dètz-e-sèt còps despuei lo començament de l’annada ». E Dominique Michel, de l’associacion « Rencontres Tziganes  », d’ajustar : « quinta consequéncia per lei pichòts que sa familha s’esconde tant de temps ? »
 
S’agís bèn dei Ròms, una populacion estimada a pas mai de 20 000 en França, e benlèu 600 dins lei Bocas-dau-Ròse. Genevièva es professora de Francés a Vitròlas ; despuei l’expulsion dau camp de Ròms de l’Arbois, cerca seis collegians. An pas fa la rintrada escolària. Eron una vintena e an desapareiguts que ditz, lescant de sa man l’espaci, d’un gèste que vòu dire que pòdon èstre monte que siegue.
 
Assistèt, aquela professora, an’una jornada d’explicas e de sosten monte mai de tres cents personas èran vengudas a z’Ais-de-Provença disabte 6 d’octòbre. Organisada per lo Collectiu Sestian Per lei Drets e la Dinhitat dei Ròms, deis Imigrats e dei Sensa Papiers (Caddris), a donat l’escasença a Marc Durand, de la Liga dei Drets de l’Òme, de s’exprimir. Pròche d’aquela populacion de barrutlaires constrenchs, aqueu a afiermat que « lei Ròms pòudrián s’integrar sens problèmas se leis autoritats lei laissavan se pausar quauque part ».

Mai en luec d’aquò, lo governament, non ! lei governaments, lei meton de lònga dins una situacion d’instabiliat. A z’Ais, lo comissariat de poliça demantelèt en julhet 2012 un camp, sus lo plan d’Arbois. « En realitat, leis an agarrits tant e mai que lo jorn de l’expulsion restèt qu’un gau e un lapin ! »
 
A Marselha es encara pièger. Lei comunicats de victòria, a Aquò d’Aquí ne’n recebiam quasi cada jorn de la Prefectura la setmana passada. Lo 27 èra dins lo quartier de Sant-Loís monte leis abitants d’una ciutat HLM faguèron fugir aperaqui trenta personas sens reaccion de la polícia, puei cremèron sei paurei mòbles. Lo 30, Era encara una trentena de Ròms que fuguèron evacuats dau baloard de Vintimille, dins lo meme quinzenc arrondiment. Benlèu qu’èron lei memes, amé de nistons qu’auran agut de la França l’image de la violéncia d’Estat.
 
Lo resultat ? « A Velaurs, una dei soletas comunas que laissa de Ròms plantar cavilha, nòstrei veituras èron raiadas per de nistons vertadièrament impossibles ! » se rementa Marc Dumas, que pratica lo terrenc. « Un còp escolarisats, après quinze jorns, èron devenguts mai que sociables ». Mai en setèmbre sieguèt tras que rara, alhors dins lei Bocas dau Ròse, que lei pichòts, marcats dins una escòla posquèsson faire sa rintrada. Es possible de se demandar s’alestissèm pas una generacion de Ròms revoutats, que restaràn en França, am’una òdia de la França ?
 

Lo problèma de « l’acuelh » dei cònsols es majora per explicar aquela situacion terribla. Tre qu’un campament se fach, demandan au prefèt l’expulsion per « trébols de l’òrdre public ». E l’Estat fa lo marrit trabalh amé de zèle. Amé lei policiers, de trabalhaires sociaus prepausan un aubergament en ostalariá. Mai n’an son confle lei familhas expulsadas. Maugrat sei trege pichòts, lei Ròms dau baloard de Vintimille, refusèron totei. An preferit s’evaporar, per se recampar autre part.
 
A Gardana, lo promier cònsol tanben, a agut paur dei consequéncias quand un campament s’es instalat au sieu. Pasmens, lèu, durbiguèt un ancian potz de mina monte faguèt restaurar l’aiga. Mai leis auvaris arribaràn lèu ! « Tre qu’una populacion pòu plantar cavilha, d’autrei arriban, e la situacion s’agrava lèu » nos ditz encara Marc Durand. Eu li agradariá mielhs de trabalhar amé de populacions mai pichonas. « Se compren qu’amé d’un còp quinge a vint nistons d’escolarisar subran, l’escòla pòu pas assegurar ».
 
Sariá adonc lo refus de totei leis autoritats de laissar venir aqueleis Europencs a estatut especiau, qu’alordiriá la situacion. Lo govèrn de la gaucha fa pas mielhs qu’aqueu de la drecha. « Claudi Guéant aviá creat la tension, Manuel Valls l’a afortida », aquò s’es entendut mai que d’un còp tant dins l’assisténcia coma a la tribuna d’aquela jornada.

Aquelei Ròms son d’Europencs per sa nacionalitat romana, bulgara o serba e bosniaca, amé sa lenga, lo romani, que rementa Alexandre Lecleve, de l’associacion Rom Europe. « Es una error de crèire que son una populacion omogèna ». Lei situacions son pron diferentas d’un país a l’autra. « E cresètz pas que son nomadas ! La caravana l’an adoptada en França, monte lei poders publics lei perseguisson de lònga ».
 
Am’ onge milions de personas, son la mai importanta minoritat d’Euròpa. Una Euròpa que ne’n vòu pas. Çò que se debana en França se debana tanben d’en pertot. Podèron èstre esclaus en Romania fins qu’en 1856. Puei fuguèron trabalhaires dins de fèrmas d’Estat coma obriers agricòles, o minaires en Romania, monte rèsta la mai granda populacion. Mai son elei qu’an embeguts en promier la crisi economica. Es la reson que nos lei fa venir.
 
Una populacion Ròm rèsta en França despuei leis annadas 1970. Aviá jamai fa parlar d’ela. Manuel Valls, eu, ne’n fa charrar chasque jorn a la television. E quauquei miliers d’enfants li devon son errança d’ara.

Article écrit avec les suggestions de Guy Garnier

Lire aussi : Roms : “Un trabalh de socialisacion que rompe leis expulsions”

Aquò comença coma un èr de violon ressat, seguit per un alen d’ocarina ; i a de vent deis estèpas dins tota aquela musica ; puei après una minuta e mieja, l’ocarina vòu ben jogar un èr ample, pontuat per lo meme gratejament de violon : una nòta puei tres cròcs. Laissatz encara passar una autra minuta e mieja, e l’ocarina qu’ara s’es afogada (esto còp lo vaquí lo vent de plana !) se fa sostenir per lo violon, que discutís avans que lei dos instruments se rejonhan dins una mema nòta finala. Es Murmures, un dei tròç pus suggestius dau darrier disc de Miquèu Montanaro, Tovàbb.
 
Aqueu mot d’ongrés, per çò que ne’n sabèm, vòu dire quauqua ren coma « pus luenh ».
 
I trobam aquel ambient d’Euròpa Centrala que sotalinha la musica occitana de Miquèu Montanaro despuei que, fa vint ans e mai, foguèt convidat en Ongria, i foguèt presat per lo public e d’autrei musicians. Lo rapòrt de Montanaro amb Ongria es prefond. Dòna Montanaro, l’artista plasticiana Niké Nagy, i nasquèt. E son enfant Baltazar i aprenguèt la bèla partida de son art. Aqueu violonista de jazz ara jòga en duo dins aqueu disc, vendut en Ongria despuei un an amb un polit succès. Ara se pòu tanben crompar en França.

Se Tovàbb es ben jazzy, se Tangoïde… es ben en forma de tango, se podèm ramentar pereu de Kardos, que vòu dire « espasa », e que justament sembla ben plen de vòlha . D’un biais generau, aqueu disc es mai qu’agradiu, e subretot es un dialòg entre Miquèu e Baltazar, lo paire e lo dròlle.
 
Sabèm lo biais de dialogar dau Miquèu Montanaro amb d’autrei culturas ; aquí charra ben amb quauqu’un que, segur, coneisse ben. Baltazar apren lo violon tre sei nòu ans, puei se perfecciona en Ongria. E ara, coma son paire, multiplica lei projèctes de rescòntres, amb d’artistas deis antipòdes, de còps.