Nòv’oras de la nuech, a z-Ais quauquei vitras clataclajon, pas mai de cinq segondas. Mai à Jausiers, es lei chaminèias que s’espoutisson .
 
Urosament lo tèrratrémòl dau 7 d’abriu a pas fach de victimas en Provença.
 
Mai de còps que l’i a, aurà esfraiat de monde. Mai que d’un se serà retrobat sus una plaça vueja d’ostaus pròches, o còntra la muralha. « Li aurà de replicas » que dison lei sismològues, que benlèu s’auçaràn fins qu’a 4,5 sus l’escala de Richter.
 
Aqueu de diluns aviá montat fin qu’a 5,03. Es fòrt perqué la bassacada s’es endraiada a pauc de prefondor : 6 qm. Tot l’arc aupenc n’es pertocat.
 
Lo seisme siguèt ressentit mai o mens dins totei lei despartaments de Provença Aups e Còsta d’Azur. Lo jorn d’avans èron lei Aups de l’Ubac que siguèron pertocadas, am’ un seismet d’una magnituda de 1,2.
 
Lei cartas de sismicitat en Provença nos fan vèire que podèm esperar l’efèct d’una bassacada dins quauquei regiens industrialas : la quimia e la petroquimia alentorn de la mar de Bèrra, e mai encara lo site de recèrca nucleari de Cadaracha.
 
Aquestei temps, s’i alestisse lo montatge dau reactor de recèrca sus la fusion nucleària. Lei laboratòris li son bastits amé de fondamentas cavadas  fons

« Me siáu regalat am’aquela estudi, en fin de còmpte lo mai dificíle èra de trobar l’editor, e coma lei regionaus èran pas interessats, ai mandat lo manuscrich a L’Harmattan, que m’a sonat quinze* jorns après ».
 
Documentalista dins un establiment escolari d’Arle, es pasmens per lei aigas dau despartament d’a costat, que Gèli Fossat s’es apassionat. Ven tot bèu just de publicar en francés « Les noms de l’eau en Vaucluse – Toponymie et hydronymie ».
 
Lo librlhion prefaciat per lo sociolinguista Jan-Claudi Bouvier e per Michel Tamine, de la Societat Francesa d’Onomastica, es una vista ordenada de totei lei noms de l’aiga au nòstre.
 
« Ai començat per lei noms de rius, puei ai alargat an’aquelei mòts que son en relacion amé l’aiga » que nos ditz l’autor, un dei pielons de l’IEO en Arle.
 
Segur qu’una gròssa mitat de totei lei noms de l’aiga nos venon directament de l’occitan, en Vauclusa. Que siegon  lei fònts, amé sei biais de lei qualifiar : « Font Bonne » ò « Font Puden », ò «  Font Sec » (a Bolèna) quant se pòu desinhar que per l’abséncia d’aiga…ò que siegon tot parier per lei gorgs : « Gourfaraud » que ditz lo nom de son proprietari, ò « La Grand Tine » (Le Crestet), au lengatge bèn imajat ; o encara dei gafas coma «  Le Gaf  de la Molle » (Bolèna).

Se totei aquelei nos venon dau latin, de còps que li a mesclat de galés, fau dire que lei faus amics son legion ! Amé la paraula « Aygues » per exemple, que lei cartas geograficas ne’n son claffidas. En veritat, mai que d’un còp, « aquò es la marca que l’endrech èra proprietat d’Ais de Provença o de son diocèsa » remarca Gèli Fossat, « e arriba que s’i tròba meme pas d’aiga ! ».
 
E tot parier amé l’Olièra, qu’es pas totjorn una aiga rebolhissenta, mai simplament una ribièra que passèt pròche de l’atalhier d’un Olier…
 
Lei lengas pre- romanicas marcan un bèla partida dei noms de l’aiga au nòstre, es lo signe qu’aqueu element èra tant vitau despuei longtemps, que lo monde l’aviá déjà nomat. Lei noms son demorats, invasions après invasions. Es lo cas dau «  Mardaric », ò « Merderic », amé d’autrei apelacions pròches, que ditz solament en lenga pre- indòeuropenca, que l’aiga nos ven de la montanha, ò dau rocas. « Siam luenh d’aqueleis explicas que vòlon li veire una aiga que carreja de « merda »  de « fanga » aponde l’autor. «Per nòstrei rèires, la fanga èra subretot pas mau vista, qu’es ela qu’assegurèt la qualitat dei recòltas ». Faliá aguer un pauc de coneissenças sus çò qu’es important per pas s’enganar sus l’origina dau mòt.

ASariá una error dei bèlas de crèire qu’aqueu libre parla dau monde estrech de la Vauclusa aigada. En veritat, la mitat d’aquelei mòts, e seis explicas am’aquelei, valon per la Provença, dau Gard a Niça, tant lei mòts estudiats per Gèli Fossat, se pòdon trobar a mai que d’un luec.
 
« Lo Merderic » lo trobem tanben au pè de la montanha de Lura, vèrs la Durença  ; «  lo Var » es pereu de l’autra costat de Provença, » l’Ouvèze » se tròba tanben dins Gard, e la « Loube » d’en pertot.  « Cadaracha » proche de Sorgas, es tanben un endrech conéissut entre Verdon e Durença per son centre de recercas nucleàrias. Son nom li va perqué nos ditz que li aviá una casuda per far marchar un molin. Déjà èran dins l’energia…

Les noms de l’eau en Vaucluse, toponymie et hydronymie, Gilles Fossat, ed. L’Harmattan, col. Nomino Ergo Sum. Pref. Jean-Claude Bouvier et Michel Tamine, 160 p. avec un index et une bibliographie. 17€. Diffusion 5-7 rue de l’Ecole Polytechnique – 75005 Paris.


Article écrit avec les suggestions de Guiu Garnier

Tot aquò segur es pas sens consequéncias per la santat. Ansin, dison qu’un pacient òuperat a l’espitau d’Avinhon aviá agut d’auvaris non prevists. L’òuperacien que deviá durar una o doas oras s’èra finalament esperlongada quasi tota la jornada sota un contraròtle visuau que marcha amé la radioactivitat. Un còp tornat au sieu l’òme constatèt que sa pèu èra cremada.
 
Lo rapòrt de l’ASN nos fa saupre tanben que lei scanners sont pas totei reglats coma devrián. E sotalinha qu’aqueu de l’espitau public d’Ais-de-Provença es mai pebrat que d’autrei. « Es ti bèn utile de voler una resolucien d’imatge fantastica per cada situacien ? » que demanda Pèire Perdiguier. Lo debat amé lo personau medicau es dubèrt.
 
L’espandiment dau nucleàri medicau es pas la soleta rason de la mai granda difusien de radioelements en Provença. En silenci, despuei d’annadas, tota mena de mestiers utilison de mai en mai aquelei tecnologias.
 
Per exèmple, en Provença comptam vint e sièis burèus  d’estudis que radiografian de soudaduras, dins lo bastiment o l’industria, per exèmple dins lei rafinariás pròchas de la mar de Bèrra. Darrier una muralha, lei soudaduras de bornelariás pòdon, es verai, pas èstre verificadas sensa destrurre lo betum.  Pasmens, lo personau, de còps que i a, pòu èstre pertocat per lei radiaciens, coma es arribat l’an passat dins la rafinariá Esso de Provença. Après una pana d’instrument de contraròtle, lo personau auriá degut establir un perimètre de seguretat, puei far intervenir lo constructor de l’aparelh. Mai lo tecnician intervenguèt solet, e siguèt bèn expausat a una dòsi dei gròssas.

En janvier 2012, adonc, l’ASN contrarolèt dins la meme jornada toteis aquelei BET. E siguèron espantats, lei contrarotlaires, de vèire que onze trabalhavan sensa autorisaciens, o amé d’autorisaciens perimidas.
 
La difusien esconduda de radioelements segur pertòca premier lei trabalhaires de l’industria nucleari. E l’ASN aquí tanben de s’inquietar. « Amé la sota tractança en cascada d’Areva o dau CEA, avèm déjà vist que, s’au premier nivèu, lo monde es assabentat dau biais de trabalhar en seguretat, après, aquela consciénçia se desfiela lèu » reconèisse Pèire Perdiguier.  Lei sota tractants dei sota tractants d’Areva seràn bèn mens aparats que lei premiers.
 
E, coma lei grands chantiers dei reactors de recèrca de Cadarache, amé lo projèct Iter, començaràn entre 2013 e 2014, pòdon bèn susar d’ànsia, leis agents de l’ASN. De saupre s’auràn pron d’independéncia per ordonar d’arrestar un d’aquelei chantiers, o d’enebir tala o tala entrepressa se jamai leis auvaris arriban.